የፌደራል ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶች እና የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፥ የበጀት ፣ ፋይናንስ እና በህግ የተሰጣቸው አስተዳደር

የፌደራል ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶች እና የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፥ የበጀት ፣ ፋይናንስ እና በህግ የተሰጣቸው አስተዳደር ስልጣን እስከ ምን ድረስ?
በኢትዮጵያ ህግ ማእቀፍ

መግቢያ እና የጹሁፉ አላማ
#Ethiopia | በዚህ ጹሁፍ ማንኛውም አካል ፣ ዜጋ ፣ እንዲረዳ የተፈለገው የፍርድ ቤቶች ግልጽ አሰራር ለፍርድ ቤቶች ያለማንም ጣልቃ ገብነት ነጻ ሆነ በተሰጣቸው ህገመንግስታዊ ስልጣን መሠረት ግልጽ ሆነው ነጻነት እና ተጠያቂነት በሰፈነበት መልኩ በፍርድ ቤቱ የሚሰሩ ዳኞች፣ እና ሌሎች ሰራተኞች መብቶቸቻቸው ግልጽ በሆነ መንገድ ተጠብቆላቸው በዚያው ልክ የተጠያቂነታቸውም አሰራር ግልጽ በሆነ መንገድ ታውቆ ፍርድ ቤት እንደ ፍርድ ቤት የሚጠበቅበትን ቁመና እንዲጠብቅ ለማስቻል ፣ የፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶችም ሆነ የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ በተሰጠው ስልጣን መሠረት ከበጀት አንስቶ ሌሎች አስተዳደራዊ ስልጣንን ሁሉም በህግ መሠረት ስልጣኑን ተጠቅሞ እንዲያገለግል ፍርድ ቤትም ከቆመለት አላማ አንጻር አመራሮች እና የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ በህግ የተሰጣቸው ስልጣን ምን ምን እንደሆነና ይህንስ ካልተወጡ ያላቸው የህግ ተጠያቂነትና የእርምት እርምጃ እስከ ምን ድረስ እንደሆነ በዚህ ጹሁፍ በማስፈር ለማስገንዘብ ተፈልጓል። በማንበብ የህግ ግንዛቤዎን ያሳድጉ።

1. የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ስልጣን

በፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 1233/2013 አንቀጽ 6 መሠረት፣ ጉባኤው የፌደራል ፍርድ ቤቶች የዳኝነት ነጻነት፣ ገለልተኝነትና ብቃት እንዲረጋገጥ የሚያደርግ ከፍተኛው የአስተዳደር አካል ነው። ዝርዝር ሥልጣንና ኃላፊነቱ ዋና ዋናዎቹ የሚከተለው ሲሆን እነዚህም

1.1. የዳኞች ቅጥር፣ ምደባ እና ዕድገትየዕጩ ዳኞች ምርጫ፦ መስፈርቱን የሚያሟሉ የፌደራል ጠቅላይ፣ ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ዕጩ ዳኞችን መርምሮ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ለሹመት ያቀርባል።የሥራ ምደባና ዝውውር፦ የፌደራል ፍርድ ቤት ዳኞችን የሥራ ምደባ፣ ዝውውር እንዲሁም የዕድገት አሰጣጥ ሥርዓትን ይወስናል።

1.2. የዳኞች ጥቅማጥቅም እና የአገልግሎት ሁኔታየደመወዝ እና አበል ጥናት፦ የዳኞችን ነጻነት ለመጠበቅ የሚያስፈልጉ የደመወዝ፣ የአበልና ሌሎች ጥቅማጥቅሞች ጥናት አዘጋጅቶ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀርባል።የጡረታ እና የጤና ዋስትና፦ የዳኞችን የጤና፣ የሕይወት ዋስትና እና የጡረታ አፈጻጸም መመሪያዎችን ያወጣል።

1.3.የሥነ-ምግባር ክትትልና የዲሲፕሊን እርምጃየሥነ-ምግባር ደንብ ማውጣት፦ ዳኞች ሊመሩበት የሚገባውን ጥብቅ የሥነ-ምግባር ደንብ ያወጣል።የክስ ምርመራ፦ በዳኞች ላይ የሚቀርቡ የዲሲፕሊን እና የሥነ-ምግባር ግድፈት ክሶችን መርምሮ የደመወዝ ቅጣት፣ ከሥራ ማገድ ወይም ሙሉ በሙሉ ከዳኝነት ሙያ እንዲሰናበቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የውሳኔ ሐሳብ ያቀርባል።

1.4.ተቋማዊ ፖሊሲ እና ስትራቴጂየግንኙነት መመሪያዎች፦ ፍርድ ቤቶች ከሌሎች የመንግሥት አካላትና ባለድርሻ አካላት ጋር ሊኖራቸው የሚገባውን ተቋማዊ ግንኙነት እና የአሠራር ፖሊሲ ያጸድቃል።

በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 16 መሠረት፣

2. የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ስልጣን
የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል የዳኝነት አካል የበላይ ኃላፊ ሲሆን፣ የሁሉንም የፌደራል ፍርድ ቤቶች (ጠቅላይ፣ ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የዳኝነትና የአስተዳደር ሥራዎች በበላይነት የመምራትና የማስተዳደር ሥልጣን አለው።ዝርዝር ሥልጣንና ኃላፊነቱ የሚከተለው ነው፦

2.1. የተቋማዊ ውክልና እና የሪፖርት አቀራረብ ሥልጣንመንግሥታዊ ውክልና፦ የፌደራል የዳኝነት አካልን በበላይነት በመወከል ከሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ ከአስፈጻሚ አካላት እና ከውጭ አገራት ጋር ግንኙነት ያደርጋል።የፌደራል ፍርድ ቤቶችን አጠቃላይ የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ በየዓመቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀርባል። የበታች ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶችም ሪፖርታቸውን የሚያቀርቡት ለእርሱ ነው። የፌደራል ፍርድ ቤቶችን ዓመታዊ በጀት አዘጋጅቶ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያቀርባል፤ ሲፈቀድም ለበታች ፍርድ ቤቶች የበጀት ድልድል ያደርጋል።

2.2 የዳኝነትና የአሠራር የበላይነት ሥልጣንየችሎት ምደባ፦ በጠቅላይ ፍርድ ቤት ስር የሰበር፣ የይግባኝ እና የመጀመሪያ ደረጃ ችሎቶችን ያደራጃል፤ ዳኞችንም በየችሎቱ ይመድባል።የአሠራር ወጥነት፦ በየደረጃው ባሉ የፌደራል ፍርድ ቤቶች ፈጣን፣ ቀልጣፋና ተደራሽ የዳኝነት አገልግሎት መሰጠቱን ይከታተላል፤ መመሪያዎችንና ስትራቴጂዎችን ያወጣል።

2.3. የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ሰብሳቢነትየፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ሰብሳቢ በመሆን የዳኞችን ቅጥር፣ ምደባ፣ ዝውውር፣ ጥቅማጥቅም እና የሥነ-ምግባር ክስ መመርመር ሥራዎችን በበላይነት ይመራል።

3. የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ስልጣን
በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 17 መሠረት፣ የፌደራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፍርድ ቤቱን የዳኝነት እና የአስተዳደር ሥራዎች በበላይነት የመምራትና የማስተዳደር ሥልጣን አለው። ዝርዝር ሥልጣንና ኃላፊነቱ የሚከተለው ሲሆን እነዚህም

3.1. የዳኝነት ሥራዎችን ማደራጀትና መምራትችሎቶችን ማደራጀት፦ በፍርድ ቤቱ ስር ያሉትን የወንጀል፣ የፍትሐብሔር፣ የንግድና የሠራተኛ ችሎቶች በዓይነትና በቁጥር ያደራጃል።ዳኞችን መመደብ፦ የፍርድ ቤቱን ዳኞች በየችሎቶቹ ይመድባል፤ የሥራ ክፍፍል ያደርጋል።የሥራ አፈጻጸም መከታተል፦ የዳኝነት ሥራዎች በብቃት፣ በገለልተኝነትና ያለምክንያት መዘግየት መከናወናቸውን ያረጋግጣል።

3.2. የአስተዳደርና የፋይናንስ ሥልጣንበጀት ማስተዳደር፦ ለከፍተኛው ፍርድ ቤት የተፈቀደውን ዓመታዊ የሥራ ማስኬጃ በጀት በሥራ ላይ እንዲውል ይፈቅዳል፤ ያስተዳድራል።ሠራተኞችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን ሬጂስትራር፣ መዝገብ ቤት እና የድጋፍ ሰጪ የአስተዳደር ሠራተኞችን በበላይነት ይመራል፤ ይቆጣጠራል።

3.4. የተጠያቂነትና የሪፖርት ግዴታለጠቅላይ ፍርድ ቤት ሪፖርት ማቅረብ፦ የፍርድ ቤቱን የዳኝነትና የአስተዳደር የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ያቀርባል።የውስጥ ስብሰባዎችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን የውስጥ የአሠራር ግምገማና የኮሌጅየም ስብሰባዎችን ይጠራል፤ ይመራል።ቅሬታዎችን ማስተናገድ፦ በዳኞችና በሠራተኞች የሥነ-ምግባር አፈጻጸም ላይ ከተገልጋዩ ሕዝብ የሚቀርቡ አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን መርምሮ ውሳኔ ይሰጣል፤ ወይም ለዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ያስተላልፋል።

4. የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ፕሬዝደንት ስልጣን
በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 18 መሠረት፣

ፍርድ ቤቱን የማስተዳደር፣ የመምራትና የማስተናበር ሥልጣንና ኃላፊነት አለው። ዝርዝር ሥልጣኑ የሚከተለው ነው፦
4.1 የዳኝነት ሥራን ማደራጀት፦ በፍርድ ቤቱ ስር ያሉ ችሎቶችን ማደራጀት፣ ዳኞችን በየችሎቱ መመደብ እና የሥራ ክፍፍል ማድረግ።

4.2. በጀት ማስተዳደር፦ ለፍርድ ቤቱ የተፈቀደውን የሥራ ማስኬጃ በጀት በሥራ ላይ እንዲውል መፍቀድና ማስተዳደር።
4.3. አስተዳደራዊ ሠራተኞችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን መዝገብ ቤት፣ የሬጂስትራር ክፍል እና የድጋፍ ሰጪ አስተዳደር ሠራተኞችን በበላይነት መቆጣጠር።

4.4. የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት ማቅረብ፦ የፍርድ ቤቱን የዳኝነትና የአስተዳደር የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ማቅረብ።ጉባኤና ስብሰባዎችን መምራት፦ የፍርድ ቤቱን ዳኞችና ሠራተኞች የውስጥ የሥራ ግምገማ ስብሰባዎችን መጥራትና መምራት።

4.5. ቅሬታዎችን መመርመር፦ በዳኞችና በሠራተኞች የአገልግሎት አሰጣጥ ላይ ከሕዝብ የሚቀርቡ አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን ተቀብሎ ማስተካከል ወይም ለዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ማስተላለፍ ዋና ዋናዎቹ ናቸው።

5. የፌደራል ፍርድ ቤቶች ከፍተኛ/መጀመሪያ ፍርድ ቤት/ጠቅላይ ፍርድ ቤት እና የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ የስልጣን ወሰን እና ኃላፊነት

በኢትዮጵያ የፍትህ ሥርዓት እና በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ከፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፈቃድ ውጪ በራሱ ሌሎች የመንግስት አካላትን ጠርቶ ስብሰባ የማካሄድ ሕጋዊ ሥልጣን የሌለው ሲሆን የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደርና የመምራት ሕገ-መንግስታዊ ኃላፊነት አለበት።

( ሀ ) የፍርድ ቤቶች ፕሬዝዳንቶች የስልጣን ምንጭ ከኢፊድሪ ህገመንግስት እና ሌላ ህጎች መነሻ
5.1. የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት
አንቀጽ 79(1)፦ የዳኝነት ሥልጣን ሙሉ በሙሉ የፍርድ ቤቶች ብቻ መሆኑን ይደነግጋል።

አንቀጽ 80(1)፦ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በፌደራል የዳኝነት አካላት ላይ የበላይነት ሥልጣን እንዳለው በግልጽ ያስቀምጣል።
5.2. የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013
የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ሥልጣን፦ በአዋጁ መሠረት የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደር፣ የመምራት እና የውጭ ግንኙነቶችን የመወከል ሕጋዊ ኃላፊነት አለበት።

የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የተሰጣቸው ሥልጣን የዳኝነት ሥራን በችሎት ደረጃ ማከናወን ሲሆን፣ ከሌሎች የመንግሥት አካላት ጋር ራሳቸውን ችለው በጋራ መድረክ የማደራጀት ወይንም ፖሊሲ ነክ ስብሰባዎችን የመጥራት አስተዳደራዊ ሥልጣን አልተሰጣቸውም።

5.3. የፍርድ ቤቶች አስተዳደር ጉባኤ ሥርዓት

የፌደራል ፍርድ ቤቶች የጋራ አስተዳደራዊና የፖሊሲ ጉዳዮች የሚወሰኑት በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰብሳቢነት በሚመራው የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አማካኝነት ነው።

6. የፌደራል መጀመሪያና ከፍተኛ ፍርድ ቤት የስልጣን ኃላፊነት ወሰን

በኢትዮጵያ የፍትህ ሥርዓት እና በፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት/ከፍተኛ ፍርድ ቤት ከፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፈቃድ ውጪ በራሳቸው ሌሎች የመንግስት አካላትን ጠርቶ ስብሰባ የማካሄድ ሕጋዊ ሥልጣን የላቸውም። የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደርና የመምራት ሕገ-መንግስታዊ ኃላፊነት እንዳለበት መጠን ከውጭ ተቋማት ጋር አካላት ጋር የሚደረጉ ግንኙነቶች ስብሰባዎች በጠቅላይ ፍርድ ቤት በኩል ሲሆን ከዚህ ውጭ የሚደረጉ አካሄዶች ተጠያቂነትን የሚያስከትል ነው።

7. በስር ፍርድ ቤቶች ማለትም በፌደራል መጀመሪያና ከፍተኛ ፍርድ ቤት አስተዳደር የሚደረጉ የስልጣን ወሰን ማለፍ የሚያስከትለው ህጋዊ ተጠያቂነት ከህግ አግባብ

7.1. . የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግሥት

አንቀጽ 79(1)፦ የዳኝነት ሥልጣን ሙሉ በሙሉ የፍርድ ቤቶች ብቻ መሆኑን ይደነግጋል።

አንቀጽ 80(1)፦ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በፌደራል የዳኝነት አካላት ላይ የበላይነት ሥልጣን እንዳለው በግልጽ ያስቀምጣል።

7.2. የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013
የጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ሥልጣን፦ በአዋጁ መሠረት የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደር፣ የመምራት እና የውጭ ግንኙነቶችን የመወከል ሕጋዊ ኃላፊነት አለበት።

7.3. የመጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ወሰን፦ የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የተሰጣቸው ሥልጣን የዳኝነት ሥራን በችሎት ደረጃ ማከናወን ብቻ ሲሆን፣ ከሌሎች የመንግሥት አካላት ጋር ራሳቸውን ችለው በጋራ መድረክ የማደራጀት ወይንም ፖሊሲ ነክ ስብሰባዎችን የመጥራት አስተዳደራዊ ሥልጣን አልተሰጣቸውም።

7.4. የፍርድ ቤቶች አስተዳደር ጉባኤ ሥርዓት
የፌደራል ፍርድ ቤቶች የጋራ አስተዳደራዊና የፖሊሲ ጉዳዮች የሚወሰኑት በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰብሳቢነት በሚመራው የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አማካኝነት ነው።
8. የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ያለ ፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ወይም ያለ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፈቃድ እና ዕውቅና የውጭ የመንግሥት አካላትን ሰብስቦ “የሥራ አፈጻጸም ግምገማ” ወይም “ሪፖርት” ማቅረብ የማይችልባቸው ዝርዝር፣ የፋይናንስ እና የኦዲት ህግ መሠረቶች የሚከተሉት ናቸው፡

8.1. የአስተዳደራዊ እና የሪፖርት አቀራረብ ሕግ መሠረት
የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 16፡ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፌደራል ፍርድ ቤቶችን በበላይነት የማስተዳደር እና የመወከል ሥልጣን አለው። የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) ሪፖርት የማቅረብ ግዴታቸው ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ብቻ ነው።

8.2.አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 18 እና 19፡ የመጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የፍርድ ቤቱን የሥራ አፈጻጸም ሪፖርት አዘጋጅቶ የሚያቀርበው ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት እንጂ በቀጥታ ለሌሎች አስፈጻሚ አካላት ወይም ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አይደለም።

8.3. የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 80፡ የፌደራል ፍርድ ቤቶችን የጋራ ሪፖርት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የማቅረብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ብቻ መሆኑን ያስቀምጣል።

8.5 የፋይናንስ እና የበጀት ሕግ መሠረት (Financial & Budgetary Laws)
የኢፌዲሪ የፌደራል መንግሥት የፋይናንስ አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 648/2001፡

ፍርድ ቤቱ የሚጠቀምበት በጀት “የመንግሥት ገንዘብ” በመሆኑ ለማንኛውም ወጪ (ለስብሰባ አዳራሽ ኪራይ፣ ለአበል፣ ለምግብ እና መስተንግዶ) የተመደበው በጀት አስቀድሞ በታቀደው የሥራ ፕሮግራም መሠረት መሆን አለበት።

ያለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ዕውቅና የተደረገ ስብሰባ በበጀት ዕቅድ (Action Plan) ውስጥ የማይካተት በመሆኑ፣ ለዚህ የሚወጣው ወጪ ያለአግባብ የተደረገ ወጪ (Unauthorized Expenditure) ተብሎ ይፈረጃል።

የፌደራል የፋይናንስ መመሪያ ቁጥር 17/2002፡ ማንኛውም የመንግሥት መሥሪያ ቤት ከበጀት በላይ ወይም ከተፈቀደው ዓላማ ውጪ ወጪ ማድረግን ይከለክላል።

8.6.. የኦዲት አሠራር እና ተጠያቂነት (Audit & Accountability)
የፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 982/2008 (ማሻሻያ 1256/2013)፡
የስራ አፈጻጸም ኦዲት (Performance or operational Audit)፦ ፍርድ ቤቱ ያካሄደው ስብሰባ ከሕጋዊ ተልእኮው (የዳኝነት ሥራ) ውጪ ከሆነ በኦዲት ወቅት “የሕጋዊነትና የቁጠባ መርህን ያልጠበቀ (Irregular Expenditure)” ተብሎ ይመዘገባል።

የፋይናንስ ኦዲት፦ ለስብሰባው የወጣው የገንዘብ ክፍያ የላይኛው የአስተዳደር አካል (የጠቅላይ ፍርድ ቤት/የጉባኤው) ፈቃድና የድጋፍ ሰነድ (Supporting Documents) ስለማይኖረው የኦዲት ግኝት (Audit Finding) ሆኖ ይያዛል። ይህ ደግሞ በገንዘብ ያዥና ፈቃጅ ላይ አስተዳደራዊና የወንጀል ተጠያቂነት ሊያስከትል ይችላል።

8.7. . የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 1233/2013
ፍርድ ቤቶች ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር ያላቸውን ግንኙነት የሚመራው ይህ ጉባኤ ነው። ፍርድ ቤቱ ራሱን ችሎ ከሌሎች አስፈጻሚ አካላት ጋር መድረክ መፍጠሩ የዳኝነት ነጻነትን (Judicial Independence) ሊያናጋ የሚችል በመሆኑ በጉባኤው የሥነ-ምግባር ደንብ መሠረት እንደ ጥፋት ሊቆጠር ይችላል።

9.. የፌደራል ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶች አስተዳደራዊ ጉድለት ወይም ስልጣንን አላግባብ መጠቀም እስከ ተጠያቂነት

በፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 982/2008 (በአዋጅ ቁጥር 1146/2011 እና 1256/2013 በተሻሻለው) መሠረት፣ ሕገ-ወጥ የፋይናንስ ወጪ ማድረግ ወይም የኦዲት ግኝትን አለማስተካከል የሚከተሉትን ከባድ የቅጣትና የተጠያቂነት እርምጃዎች ያስከትላል።

9.1. አስተዳደራዊ እና የሥራ ኃላፊነት እርምጃዎች የበጀት ዕገዳ (Budget Withholding)፦

ኦዲት የተደረገው ተቋም (ፍርድ ቤቱ) የኦዲት ግኝቶችን ካላስተካከለ፣ ዋና ኦዲተሩ ለገንዘብ ሚኒስቴር በማሳወቅ የፍርድ ቤቱን የበጀት ድልድል ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል እንዲታገድ የማድረግ ሥልጣን አለው።ከሥራ ማገድ እና ከኃላፊነት ማንሳት፦ የሕግ ጥሰቱን በፈጸሙትና ወጪውን በፈቀዱት የፍርድ ቤት ኃላፊዎች (ፕሬዝዳንት፣ ምክትል ፕሬዝዳንት ወይም የፋይናንስ ዳይሬክተር) ላይ አስተዳደራዊ እርምጃ እንዲወሰድ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና ለበላይ አካል (ለጠቅላይ ፍርድ ቤት/ለዳኞች አስተዳደር ጉባኤ) ሪፖርት ይደረጋል።

9.2. የገንዘብ መመለስ ግዴታ (Surcharge) በግል ንብረት የመጠየቅ ኃላፊነት፦

ያለአግባብ፣ ያለ በላይ አካል ዕውቅና እና ከተፈቀደው ዓላማ ውጪ ለስብሰባ የወጣው የመንግሥት ገንዘብ “ያለአግባብ የተደረገ ወጪ” (Financial Irregularity) ተብሎ ይመዘገባል። ይህንን ወጪ የፈቀዱትና የከፈሉት ኃላፊዎች በራሳቸው የግል ገንዘብና ንብረት ለሀገር ውስጥ ገቢ ወይም ለመንግሥት ካዝና እንዲመልሱ ይገደዳሉ።

9.3. የወንጀል ተጠያቂነት እና የእስራት ቅጣት በተመለከተ
ዋና ኦዲተሩ ግኝቶቹን በቀጥታ ለፍትሕ ሚኒስቴር ወይም ለፌደራል የሥነ-ምግባርና ፀረ-ሙስና ኮሚሽን ያስተላልፋል። ይህ ሲሆን የወንጀል ተጠያቂነትን ሊያስከትል ይችላል።

9.3.1. የወንጀል ህግ ተጠያቂነት

በወንጀል ሕጉና በሙስና ወንጀል አዋጅ መሠረት፦ሰነድ ባለማቅረብ ወይም ኦዲትን በማደናቀፍ፦ ለኦዲት ምርመራ የሚያስፈልጉ ሰነዶችን (የበላይ አካል ፈቃድ፣ የውሳኔ ሐሳብ) አዘጋጅቶ አለማቅረብ ወይም የኦዲት ሥራን ማደናቀፍ ከ3 እስከ 5 ዓመት በሚደርስ ጽኑ እስራት ያስቀጣል።

ሥልጣንን ያለአግባብ በመገልገል። (Abuse of Power)፦ ከተሰጠው ሕጋዊ የሥልጣን ወሰን ውጪ የመንግሥትን በጀት ላልታለመለት ዓላማ ማዋል በሙስና ወንጀል የሚያስጠይቅ ሲሆን፣ እንደ ጥፋቱ ክብደት ከ5 እስከ 15 ዓመት በሚደርስ ጽኑ እስራት እና ከፍተኛ የገንዘብ መቀጮ ያስከትላል።

10. የፌደራል ፍርድ ቤቶች የብዙኀን መገናኛ ሚዲያ ግንኙነት በተመለከተ..

በኢፌዲሪ የሕግ ሥርዓት መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃም ሆነ ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንትም ሆነ አመራር፣ ያለ ፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ወይም ያለ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ፈቃድና ዕውቅና፣ ራሳቸውን ችለው ከቴሌቪዥንና ከዩቲዩብ (YouTube) ሚዲያዎች ጋር የመገናኛ ዘዴዎችን የመፍጠርም ሆነ ውል የመዋዋል ሕጋዊ ሥልጣን የላቸውም።ይህንን ለማድረግ የማይችሉበት ዝርዝር የሕግና የውል መሠረት እንደሚከተለው ተለይቷል፦

10.1. የሚዲያ ግንኙነትን የተመለከተ የሕግ መሠረትየተቋማዊ ውክልና ወሰን (አዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 16)፦

ሙሉውን የፌደራል የዳኝነት አካል ወክሎ ከማንኛውም የውጭ አካል፣ ከማኅበረሰብ እና ከሚዲያ ጋር ግንኙነት የማድረግ ሥልጣን የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት ብቻ ነው። የበታች ፍርድ ቤቶች ይህንን ተቋማዊ የኮሚኒኬሽን መዋቅር የመጣስ መብት የላቸውም።

የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ሥልጣን (አንቀጽ 17እና 18)፦ የመጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት የተሰጠው ሥልጣን የፍርድ ቤቱን የውስጥ አስተዳደርና የዳኝነት ሥራ መምራት ብቻ ነው። ራሱን የቻለ የሚዲያ ፖሊሲ ወይም የሕዝብ ግንኙነት ዘመቻ የመቅረጽ ሥልጣን አስመልክቶም ስልጣን አልተሰጠውም።የዳኝነት ነጻነትና ሥነ-ምግባር (አዋጅ ቁጥር 1233/2013)፦ ዳኞችም ሆኑ የፍርድ ቤት አመራሮች ያለ በላይ አካል ቁጥጥርና መመሪያ በሚዲያ ላይ የሚሰጡት አስተያየት የፍርድ ቤቱን ገለልተኝነት አደጋ ላይ ሊጥል ስለሚችል በዳኞች አስተዳደር ጉባኤ የሥነ-ምግባር ደንብ በጥብቅ የተከለከለ ነው።

10.2. ውል የመዋዋል ሥልጣን (Contractual Capacity)..

ውል የመዋዋል ስልጣን ወሰን የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 መሠረት ፍርድ ቤቱ ከሚዲያ ድርጅቶች ጋር ለጋራ ሥራ፣ ለማስታወቂያ ወይም ለፕሮግራም ስርጭት የሚያደርገው ማንኛውም ውል የገንዘብ ክፍያን ወይም የመንግሥት ሀብትን አጠቃቀም ጨምሮ ያለፈቃድ ውል ማሰር የሚያስከትለው ውጤት በተመለከተ ፍርድ ቤቱ በራሱ ተነሳሽነት ከቴሌቪዥን ወይም ከዩቲዩብ ሚዲያ ጋር የሚዋዋለው ውል “ካለ ሥልጣን የተደረገ ውል” (Ultra Vires) ስለሚሆን በሕግ ፊት ውድቅ (Void) ከመሆኑም በላይ፣ ውሉን የፈረመው አመራር በግል ተጠያቂነትና በሙስና ወንጀል (ሥልጣንን ያለአግባብ መገልገል) ሊጠየቅበት ይችላል።

10.3.በፍርድ ቤቶች የሚዲያና ኮሚኒኬሽን መመሪያ ላይ የተቀመጡ ገደቦች አስመልክቶ የፌደራል ፍርድ ቤቶች ተቋማዊ ገለልተኝነትን፣ የዳኝነት ነጻነትን እና ወጥነቱን ለመጠበቅ የሚመሩበት የፌደራል ፍርድ ቤቶች የሚዲያና ኮሚኒኬሽን ስትራቴጂ እና መመሪያ [1] (የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት/የዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ያወጣቸው) የሚከተሉትን ጥብቅ ገደቦች ያስቀምጣሉ፦የማዕከላዊነት መርህ (Centralized Communication)፦ የፌደራል ፍርድ ቤቶች የሕዝብ ግንኙነትና የሚዲያ ሥራዎች የሚመሩት በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የኮሚኒኬሽን ዳይሬክቶሬት በኩል ብቻ ነው። የበታች ፍርድ ቤቶች (ከፍተኛ እና መጀመሪያ ደረጃ) የሚዲያ መግለጫ መስጠትም ሆነ ፕሮግራም ማዘጋጀት የሚችሉት ከጠቅላይ ፍርድ ቤቱ የኮሚኒኬሽን ክፍል ቅድመ-ፈቃድና ዕውቅና ሲያገኙ ብቻ ነው።የአስተያየትና የይዘት ገደቡን በተመለከተም ማንኛውም የፍርድ ቤት አመራርም ሆነ ዳኛ፣ ጠቅላይ ፍርድ ቤቱ ካልፈቀደ በቀር በቴሌቪዥን ወይም በዩቲዩብ

(YouTube) ቀርቦ ስለ ፍርድ ቤቱ የአሠራር ሪፖርት፣ ስለ ውሳኔዎች ወይም ተቋማዊ ጉዳዮች መግለጫ መስጠት አይችልም።

ይህ መመሪያ የሚጣሰው የዳኝነት አካሉን ገጽታ ሊያበላሽ ወይም ተቋማዊ ምስጢርን ሊያባክን ይችላል ከሚል ስጋት ነው።የዲጂታል ሚዲያ እና የዩቲዩብ አጠቃቀም ገደብ በተመለከተም በፌደራል ፍርድ ቤቶች ስም የሚከፈቱ የማኅበራዊ ሚዲያ ገጾች (ፌስቡክ፣ ዩቲዩብ፣ ቴሌግራም ወዘተ) የሚመዘገቡትና የሚተዳደሩት በማዕከል በጠቅላይ ፍርድ ቤት ነው። የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የራሱን የተለየ የዩቲዩብ ቻናል ከፍቶ ወይም ከግል የዩቲዩብ ሚዲያዎች ጋር ተዋውሎ ተቋማዊ ሪፖርቶችን መልቀቅ በመመሪያው በጥብቅ የተከለከለ (Unauthorized/Informal channel) ነው።

10.4. ያለ ሥልጣን የተፈጸመ ውል የሚያስከትለው የፍትሐብሔር ተጠያቂነት እና የፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት ወይም አመራር ያለ በላይ አካል (ያለ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ወይም ያለ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ) ውክልና ከቴሌቪዥንና ከዩቲዩብ ሚዲያዎች ጋር እና ሌሎች አካላት ጋር የሚያደርጉት ውል በፍትሐብሔር ሕግ መሠረት የሚከተሉትን ውጤቶች ያስከትላል፦

ሀ. ውሉ በሕግ ፊት ፈራሽ (Void) መሆኑየፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 1716 (ሕገ-ወጥ ይዘት)፦

አንድ ውል ሕጋዊ ውጤት እንዲኖረው ውሉን ያደረገው አካል ውል የመዋዋል ሕጋዊ ሥልጣን (Capacity/Authority) ሊኖረው ይገባል። የመንግሥት በጀትንና ተቋማዊ ውክልናን የሚነካ ውል ያለ ሥልጣን ሲፈረም፣ ውሉ መሠረታዊ የሕግ ጉድለት ስላለበት ከመጀመሪያውኑ ፈራሽ እና ተፈጻሚነት የሌለው (Void ab initio) ይሆናል።የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 2182 (ያለ ሥልጣን መወከል)፦ አንድ ወኪል (በዚህ ዐውድ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንት) ከተሰጠው የሥልጣን ወሰን ውጪ ውል ቢዋዋል፣ ውሉ ዋናውን አካል (የፌደራል የዳኝነት አካልን ወይም ጠቅላይ ፍርድ ቤቱን) አያስገድደውም።

ለ. የውሉ ፈራሚ ግል ተጠያቂነት (Personal Liability)
የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 2183 (የሶስተኛ ወገኖች መብትና የጉዳት ካሳ)፦

ውሉ በሕግ ፊት ፈራሽ በሚሆንበት ጊዜ፣ ከቴሌቪዥን ወይም ከዩቲዩብ ድርጅቱ ጋር ለተደረገው ውል ማናቸውንም የገንዘብ ክፍያ ወይም የደረሰ ጉዳት ካሳ ካለ፣ ተጠያቂነቱ የሚወድቀው ውሉን ያለ ሥልጣን በፈረመው ግለሰብ (በፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት/አመራር) ላይ እንጂ በመንግሥት ወይም በፍርድ ቤቱ ተቋም ላይ አይደለም። ሚዲያው የደረሰበትን ኪሳራ ከፈራሚው ግለሰብ ንብረት ላይ የመጠየቅ መብት አለው።

ሐ. የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር ሕግ ጥሰት
የፌደራል መንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 አንቀጽ 76፦ ማንኛውም የመንግሥት አካል ለሚዲያ አገልግሎት ወይም ለማስታወቂያ የሚከፍለው ክፍያ በግዥ ሕጉ መሠረት መፈጸም አለበት። ያለ ጠቅላይ ፍርድ ቤትና ያለ ግዥ ኮሚቴ ዕውቅና የተደረገ የውል ክፍያ በፍትሐብሔር ሕጉ “ያለአግባብ መበልጸግ” (Unjust Enrichment) ተብሎ ሊፈረጅ የሚችል ሲሆን፣ የተከፈለው የመንግሥት ገንዘብ ከፈራሚው ኃላፊ እና ከሚዲያ ድርጅቱ ተመላሽ እንዲሆን ይደረጋል።

11. የፌደራል መጀመሪያ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት የፋይናንስ ግዢና ንብረት አስተዳደር ስልጣን እስከ ምን ድረስ ነው?

በኢፌዲሪ የፋይናንስ አስተዳደር እና የፍርድ ቤቶች አዋጅ መሠረት፣ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ እና ከፍተኛ ፍርድ ቤት በራሱ ራሱን የቻለ ገለልተኛ የፋይናንስ እና የግዥ ሥልጣን የለውም፤ ይልቁንም በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ስር የሚተዳደር “የበጀት ማዕከል” (Budget Center) ነው።ፍርድ ቤቱ ከግዥ እና ከፋይናንስ ወጪ ጋር ተያይዞ ያለው ሕጋዊ ሥልጣን እና የሥልጣን ወሰን በሚከተሉት ዋና ዋና ነጥቦች ይገለጻል።

11.1.. የተፈቀደለትን በጀት የማስተዳደር ሥልጣንየበጀት አጠቃቀም፦

ፍርድ ቤቱ በየዓመቱ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ተፈቅዶ በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት በኩል የሚደለደለትን የሥራ ማስኬጃ (Recurrent Budget) በጀት የማስተዳደር ሥልጣን አለው።የክፍያ ፈቃድ፦ የፍርድ ቤቱ ፕሬዝዳንት በአዋጅ ቁጥር 1234/2013 አንቀጽ 18(2)(ረ) መሠረት የተፈቀደውን የፍርድ ቤቱን በጀት በሥራ ላይ እንዲውል የመፍቀድ (Financial Approver) ሥልጣን አለው። ሆኖም ይህ ወጪ አስቀድሞ በጸደቀው የሥራ ዕቅድ (Approved Action Plan) መሠረት መሆን አለበት።

11.2. የመንግሥት ግዥ የመፈጸም ሥልጣን (Procurement Authority)የግዥ ኮሚቴ ማደራጀት፦

በፌደራል የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001 መሠረት፣ ፍርድ ቤቱ የውስጥ የግዥ ፈጻሚ ክፍል እና የጋራ የግዥ ኮሚቴ በማደራጀት የዕለት ተዕለት የቢሮ ዕቃዎች፣ የጽሕፈት መሣሪያዎች እና የአገልግሎት ግዥዎችን የመፈጸም ሥልጣን አለው።የግዥ ወሰን (Threshold Limits)፦ ፍርድ ቤቱ በራሱ ሥልጣን መግዛት የሚችለው በመንግሥት የግዥ መመሪያ ላይ በተቀመጠው የገንዘብ ጣሪያ (Financial Threshold) መሠረት ብቻ ነው። ከተፈቀደው ጣሪያ በላይ የሆኑ ከባድና ትላልቅ ግዥዎችን (ለምሳሌ የሕንጻ ግንባታ፣ የተሽከርካሪዎች ግዥ) በራሱ የመወሰን ሥልጣን የለውም፤ በጠቅላይ ፍርድ ቤት በኩል መፈጸም አለበት።

11.3.የሥልጣን ወሰን እና ክልከላዎች (Limitations)በጀት የማዛወር ሥልጣን ማጣት (No Budget Re-appropriation)፦ የፌደራል መጀመሪያ እና ከፍተኛ ደረጃ ፍርድ ቤት ከተመደበለት የሕግ ከፍል (Budget Line) ላይ ገንዘብ ቀንሶ ለሌላ ላልታቀደ ዓላማ ማዛወር አይችልም። ይህንን ለማድረግ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት እና የገንዘብ ሚኒስቴር ፈቃድ ማግኘት አለበት።

የካፒታል በጀት (Capital Budget) አለመፍቀድ፦ ፍርድ ቤቱ አዳዲስ ሕንጻዎችን ለመገንባትም ሆነ ሰፊ ተቋማዊ መሠረተ-ልማቶችን ለመዘርጋት የሚያስችል የካፒታል በጀት በራሱ የመቅረጽና የማጽደቅ ሥልጣን የለውም።

11.4. የሒሳብ አያያዝ እና የሪፖርት ግዴታ የፋይናንስ ሪፖርት… ያወጣውን ወጪ በሙሉ በየወሩ የሒሳብ መዝገብ በመዝጋት ለፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የፋይናንስ ዳይሬክቶሬት ሪፖርት የማድረግ ግዴታ አለበት።

ለኦዲት ተገዥ መሆን፦ ፍርድ ቤቱ የራሱ የውስጥ ኦዲት (Internal Audit) ክፍል ቢኖረውም፣ ዓመታዊ የፋይናንስ አጠቃቀሙ በፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት በቀጥታ የሚመረመርና በግኝቶቹ ላይም ተጠያቂ የሚሆንበት አግባብ እንዳለ ከላይ ተገልጿል።

12. የጹሁፉ ማጠቃለያ አብይ ሀሳብ

የፌደራል ፍርድ ቤቶች የአሰራር፣ የዳኝነትና የአስተዳደር ስራዎች የፋይናንስ እና ሌሎች ስራዎችን ጨምሮ ለህዝብ ግልጽ መሆን እንዳለባቸው ከህገመንግስቱ እና ሌሎች አዋጆች እና ህግጋት ጨምሮ መረዳት የምንችለው ዲሞክራሲያዊ የተቋማት ባህል ፣ እሴት እና የህግጋት ውጤት ነው። ይህ እንደመሆኑ መጠን በዚህ ጹሁፍ ያቀረብነው የፌደራል ፍርድ ቤቶች እና ፕሬዝዳንቶች እንዲሁም የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ስልጣንና ኃላፊነት በአስተዳደር ጉዳዮች በተለይም የዚህ ጹሁፍ ማጠንጠንኛ የሆነው የፋይናንስ አስተዳደር ፣ ፍርድ ቤቶች ከውጭ አካላት ፣ ከብዙኃን መገናኛ ጋር የሚያደርጉት ግንኙነቶች ውሎች ስልጣን እና ኃላፊነት እስከ ተጠያቂነት ድረስ ያለው የዲሞክራሲያዊ ባህላችንን እና የህግ የበላይነትን የሚያጠናክር በመሆኑ ለፍትህ ስረአቱ እድገት ሲባል ለግንዛቤ ሲባል የተዘጋጀ ጽሁፍ ነው።

በህግ ባለሙያው ፋንታሁን ደለለው Fantahun Delelew

ማጣቀሻዎች/References/
1. የኢፊድሪ ህገመንግስት አዋጅ ቁጥር 1/1987
2. የፌደራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013
3. በፌደራል ዋና ኦዲተር መሥሪያ ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 982/2008 (በአዋጅ ቁጥር 1146/2011 እና 1256/2013
4. የዳኝነት ነጻነትና ሥነ-ምግባር (አዋጅ ቁጥር 1233/2013)
5. በፌደራል የመንግሥት ግዥና ንብረት አስተዳደር አዋጅ ቁጥር 649/2001
https://t.me/Fantahunlawyer
https://www.facebook.com/share/1B2RsY9zB4/

delelewfantahun2010@gmail.com


Source: GetuTemesgen