የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ምንድን ነው

⁉️

🔷የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት በብሔር-ተኮር ሀገራት ያለው የፖለቲካ አደጋ🔷

🔸አምባገነንነትን በህጋዊ ሽፋን የሚያዋልደው መዋቅር

አንድ ሀገር የሚከተለው የፖለቲካ እና ህገ-መንግስታዊ መዋቅር የሀገሪቱን የወደፊት እጣ ፈንታ ይወስናል። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በኢትዮጵያ የፖለቲካ ምህዳር ውስጥ የውይይት ርዕስ የሆነው “የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት” (Parliamentary Republic with Executive President) በፅንሰ-ሀሳብ ደረጃ የቀረበ ቢሆንም እንደ ኢትዮጵያ ባሉ በብሔር፣ በቋንቋ እና በክልል በተከፋፈሉ ሀገራት ውስጥ ተግባራዊ ሲደረግ የሚያስከትለው አደጋ እጅግ የከፋና ሀገራዊ ህልውናን ፈተና ውስጥ የሚጥል ነው።

1. የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ምን ማለት ነው ?

የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ማለት ፕሬዚዳንቱ የመንግስት እና የሀገሪቱ ከፍተኛ አስፈጻሚ (Executive Head of State & Government) ሆኖ ሳለ፣ በህዝብ ቀጥተኛ ድምፅ ሳይሆን በፓርላማ አባላት አብላጫ ድምፅ ብቻ የሚመረጥበት መዋቅር ማለት ነው።

* በተለመደው የፕሬዚዳንታዊ ስርዓት (ልክ እንደ አሜሪካ አይነት ማለት ነው ) ፕሬዚዳንቱ ቀጥታ ከህዝብ ድምፅ ስለሚያገኝ ፕሬዘዳንቱ ከፓርላማው የተለየ ህዝባዊ ውክልና አለው።

* በተለመደው የፓርላማ ስርዓት ደግሞ (እንደ እንግሊዝ) ጠቅላይ ሚኒስትሩ አስፈጻሚ ቢሆንም በፓርላማው የዕለት ተዕለት ቁጥጥር እና እምነት ማጣት (No-confidence vote) ወዲያውኑ ሊወርድ ይችላል።

* በፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ግን ፕሬዚዳንቱ የሁለቱንም ስርዓት ከፍተኛ ስልጣኖች ይይዛል ነገር ግን የሁለቱንም ስርዓት መቆጣጠሪያ መዋቅሮች (Checks and Balances) ያናጋል።

2. እንደ ኢትዮጵያ ባሉ በብሔር በተከፋፈሉ ሀገራት የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ያለው አደገኛ ችግር ምንን ነው ?

በቋንቋ እና በብሔር መዋቅር በተደራጀች ሀገር ውስጥ ይህንን ስርዓት መተግበር የሚከተሉትን ከፍተኛ አደጋዎች ይዞ ይመጣል፡

የአብላጫው ጭቆና

በብሔር ፖለቲካ ውስጥ የምርጫ ድምፅ አብዛኛውን ጊዜ የሚሰጠው በብሔር ማንነት ላይ ተመስርቶ ነው። በፓርላማው ውስጥ ከፍተኛ የህዝብ ቁጥር ወይም የወንበር ብዛት ያለው ብሔር/ስብስብ ተወካዮች ሁልጊዜ የራሳቸውን ሰው ብቻ ፕሬዚዳንት አድርገው የመምረጥ እድላቸው ከፍተኛ ነው።

ይህም አነስተኛ የህዝብ ቁጥር ያላቸውን ብሔሮች ከከፍተኛው ስልጣን ሙሉ በሙሉ ያገለቸዋል።

የ”አሸናፊው ሁሉንም ይወስዳል” (Winner-Takes-All) አደጋ

ፕሬዚዳንቱ የሀገሪቱን መከላከያ፣ ፌደራል ፖሊስ፣ የገንዘብ ተቋማት እና የፍትህ አካላት ብቻውን የመቆጣጠር ስልጣን ስለሚኖረው፣ ስልጣን የያዘው ቡድን ሀገሪቱን ሙሉ በሙሉ በብቸኝነት እንዲቆጣጠር በር ይከፍታል።

ብሔራዊ መካረር እና የህልውና ስጋት

ዜጎች ከፍተኛውን መሪ በቀጥታ መምረጥ በማይችሉበት እና በፓርላማ ስብስብ ብቻ በሚወሰንበት ሁኔታ፣ በውሳኔው ላይ የባለቤትነት ስሜት አይኖራቸውም። ይህም “የተገለልን” የሚሉ ብሔሮች ስርዓቱን በህጋዊ መንገድ መታገል ሲሳናቸው ወደ ጥቅል አመጽ እና የመገንጠል ጥያቄ እንዲያቀኑ ይገፋፋቸዋል።

3. አምባገነንነትን በህግ የሚያዋልደው መዋቅር

የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት አምባገነኖችን ለማፍራት ምቹ የሆነው በሁለት ዋና ዋና ምክንያቶች ነው፡

1. የተጣመመ ተጠያቂነት

ፕሬዚዳንቱ የተመረጠው በፓርላማው አብላጫ ወንበር ባለው ገዢ ፓርቲ በመሆኑ፣ ፓርላማው ፕሬዚዳንቱን የመቆጣጠር ሚናውን ትቶ ለፕሬዚዳንቱ ውሳኔዎች ማጸደቂያ (Rubber Stamp)ይሆናል።

2. የስልጣን ማከማቸት (Concentration of Power)

ፕሬዚዳንቱ ከፓርላማው ቁጥጥር ውጪ ሆኖ የወታደራዊ እና የደህንነት ተቋማትን ቀጥታ ስለሚመራ፣ ህገ-መንግስታዊ እና ተቋማዊ ገደቦችን በቀላሉ በመጣስ ስልጣኑን ላልተወሰነ ጊዜ ለማራዘም ያስችለዋል።

4. የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት የሌሎች ሀገራት ተሞክሮ፡ የስርዓቱ ውድቀት እና ጣጣዎች

የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ስርዓት አደገኛነት በንድፈ-ሀሳብ ብቻ ያለ ሳይሆን በታሪክ የተረጋገጠ ነው

🔷ዚምባብዌ (በሮበርት ሙጋቤ ዘመን)

እ.ኤ.አ በ1987 ዚምባብዌ ህገ-መንግስቷን በመቀየር በፓርላማ የሚመረጥ እና ሙሉ ስልጣን ያለው የፕሬዚዳንትነት መዋቅር ዘረጋች። ውጤቱም ሮበርት ሙጋቤ ፓርላማውን እና የፖሊስ ሀይሉን በመጠቀም ሀገሪቱን ለአስርተ ዓመታት በብቸኝነት የገዛበትና ሀገሪቱን ለከፋ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ውደቀት የዳረገበት አምባገነንነት ተፈጠረ።

🔷አንጎላ

በ2010 እ.ኤ.አ በጸደቀው ህገ-መንግስት መሰረት፣ በፓርላማ ምርጫ አብላጫ ድምፅ ያገኘው ፓርቲ መሪ በቀጥታ የሀገሪቱ ፕሬዚዳንት ይሆናል። ይህ አሰራር የ”MPLA” ፓርቲን እና የመሪዎቹን ስልጣን ለብዙ አስርተ ዓመታት በማጠናከር፣ ተቃዋሚዎች በምንም አይነት መንገድ ስልጣን መያዝ የማይችሉበትን ወታደራዊና ሀብት-ተኮር አምባገነንነት ፈጥሯል።

🔷ስሪላንካ

በብሔርና በሃይማኖት በተከፋፈለችው ስሪላንካ፣ ህግ አውጪውና አስፈጻሚው አካል መጣመራቸው የአብላጫውን ህዝብ ፍላጎት ብቻ የሚያንጸባርቁ አምባገነን መሪዎችን በማውጣት ሀገሪቱን ለብዙ ዓመታት የቪል የእርስ በእርስ ጦርነት ውስጥ ከቷታል።

5. የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት የተወሰነ ቡድን ብቻውን በመሪነት እንዲቆይ እንዴት ያስችላል?

በዚህ ስርዓት ውስጥ አንድ አካል ወይም ቡድን ብቻውን ስልጣን ላይ ለመቆየት የሚከተሉትን ስልቶች ይጠቀማል፡

🔸የምርጫ ክልሎችን ማሻሸር (Gerrymander)፡

ገዢው አካል በፓርላማ የሚኖረውን የወንበር ብዛት ለማረጋገጥ የምርጫ ክልሎችን አወቃቀር ለራሱ በሚመች መልኩ ያደራጃል።

🔸የፓርላማ አብላጫነትን መቆጣጠር

የፓርላማ አባላትን በጥቅም፣ በስጋት ወይም በብሔር ጥመኝነት በመያዝ፣ ፕሬዚዳንቱ ከስልጣን እንዳይወርድ እና የሚፈልጋቸውን አዋጆች ብቻ እንዲያጸድቅ ያደርጋል።

🔸ተቋማትን መዋጥ

ምርጫ ቦርድን፣ ፍርድ ቤቶችን እና የምርመራ ተቋማትን በፕሬዚዳንቱ ታማኞች በመሙላት ተቃዋሚዎች በምርጫ ውድድር ውስጥ እንኳን እንዳይሳተፉ ማድረግ ይቻላል።

በብሔር ክፍፍል እና በተቋማት ድክመት ውስጥ የምትገኝ ሀገር የሚያስፈልጋት ስልጣንን በአንድ ግለሰብ ወይም አብላጫ ስብስብ እጅ የሚያከማች የፓርላማዊ-ፕሬዚዳንታዊ ስርዓት ሳይሆን፤ የህግ የበላይነትን የሚያረጋግጥ፣ የስልጣን ሚዛንን (Checks and Balances) የሚጠብቅ እና ሁሉንም ብሔሮችና ዜጎች በእኩልነት የሚያሳትፍ አካታች የፖለቲካ ስርዓት ነው።

ይህ አሰራር በይስሙላ የዲሞክራሲ ሽፋን አምባገነንነትን እና የአንድ ቡድን የበላይነትን ለማስፈን የሚደረግ መዋቅራዊ መንገድ በመሆኑ ሊታሰብበት የሚገባ ትልቅ ሀገራዊ ስጋት ነው።




Source: Yeneta Tube